*मन गोंधळात आहे का?*
डॉ श्रीकांत कुलांगे
सायकॉलॉजिस्ट
मन गोंधळलेलं असतं तेव्हा माणूस बाहेरून ठीक दिसतो, पण आतून सतत ताणाखाली असतो. निर्णय घ्यायचा असतो, पण मन दोन-तीन दिशांना ओढत राहतं. एक पाऊल पुढे टाकायचं, आणि लगेच शंका परत खेचते. हा जो “confused mind” आहे, तो फक्त विचारांचा प्रश्न नसतो; तो आपल्या भावनांवर, वागण्यावर आणि शेवटी आयुष्याच्या दिशेवर परिणाम करतो.
गोंधळलेल्या मनामुळे दुःख का वाढतं? कारण मनाला स्पष्टता हवी असते. जेव्हा स्पष्टता नसते, तेव्हा मेंदू सतत पर्याय मोजत राहतो. “हे बरोबर की ते?” “आता करावं की थांबावं?” या सततच्या विचारचक्रामुळे मानसिक थकवा येतो. मानसशास्त्रात याला Decision fatigue म्हणतात. सतत निर्णय घ्यावे लागले की मेंदूची ऊर्जा कमी होते, आणि मग लहानसहान गोष्टीसुद्धा जड वाटू लागतात. अशा वेळी आनंद किंवा समाधान अनुभवणं कठीण होतं, त्यामुळे दुःख वाढतं.
याचा दुसरा परिणाम प्लॅन्सवर दिसतो. गोंधळलेल्या मनाने केलेले प्लॅन्स टिकत नाहीत. कारण प्लॅन बनवताना आपण एका विचारावर उभे असतो, पण दोन दिवसांनी दुसरा विचार जोरात येतो. मग आपण दिशा बदलतो. याला मानसशास्त्रात Cognitive dissonance म्हणतात. आपल्याच विचारांमध्ये विसंगती निर्माण होते आणि आपण स्थिर राहू शकत नाही. परिणामी, प्लॅन फसल्यासारखा वाटतो, पण खरेतर मन स्थिर नव्हते.
सातत्यावर याचा सर्वात मोठा परिणाम होतो. सातत्य म्हणजे रोज त्याच दिशेने छोटं का होईना, पाऊल टाकणं. पण confused mind सतत नवीन पर्याय शोधत राहतं. आज एक गोष्ट सुरू केली, उद्या दुसऱ्या गोष्टीचा विचार आकर्षक वाटतो. त्यामुळे सातत्य तुटतं. अशा वेळी लोक स्वतःलाच दोष देतात की “मी consistent नाही”, पण मूळ प्रश्न consistency चा नसतो, clarity चा असतो.
आता महत्त्वाचा प्रश्न – मन confuse का होतं?
पहिलं कारण म्हणजे माहितीचा overload. आजच्या काळात प्रत्येक गोष्टीवर शंभर मते मिळतात. कोणाचं ऐकायचं, कोणाचं नाही हे ठरवताना मन अधिकच गोंधळतं.
दुसरं कारण म्हणजे स्वतःच्या मूल्यांबद्दल अस्पष्टता. आपल्याला खरंच काय हवं आहे हे स्पष्ट नसेल, तर बाहेरचं प्रत्येक आकर्षण योग्य वाटू लागतं.
तिसरं कारण म्हणजे भीती. चुकीचा निर्णय होईल या भीतीमुळे आपण निर्णय पुढे ढकलतो किंवा सतत बदलतो.
आणि चौथं कारण म्हणजे तुलना. इतरांच्या आयुष्याशी स्वतःचं आयुष्य सतत मोजताना आपली दिशा हरवते.
मग ज्यांचं मन गोंधळलेलं आहे त्यांनी काय करावं?
सर्वात आधी, पर्याय कमी करा. प्रत्येक गोष्टीत दहा पर्याय असणं हे स्वातंत्र्य नाही, तो गोंधळ आहे. दोन-तीन पर्याय ठेवा आणि त्यातून निवड करा.
दुसरं, आपल्या मूल्यांशी प्रामाणिक रहा. “मला खरंच काय महत्त्वाचं आहे?” हा प्रश्न शांतपणे स्वतःला विचारा. उत्तर बाहेर नाही, आत आहे.
तिसरं, लहान निर्णय घ्या आणि त्यावर ठाम राहा. मोठे निर्णय स्पष्टतेनंतर येतात, पण स्पष्टता लहान निर्णयांमधून तयार होते.
चौथं, स्वतःवर विश्वास ठेवा. चुकीचा निर्णय झाला तरी तो शिकवण देतो; पण निर्णय न घेणं आपल्याला तिथेच थांबवून ठेवतं.
एक गोष्ट स्पष्ट आहे – confused mind आपल्याला थांबवतं, पण ते कायमचं नसतं. स्पष्टता ही अचानक मिळणारी गोष्ट नाही; ती तयार करावी लागते. थोडा वेळ स्वतःसोबत घालवला, स्वतःचे विचार नीट ऐकले, आणि बाहेरचा आवाज थोडा कमी केला, तर मन हळूहळू स्थिर होतं.
शेवटी, आयुष्याला दिशा देणारा निर्णय परफेक्ट असणं गरजेचं नाही; तो स्पष्ट असणं गरजेचं आहे. कारण स्पष्ट मनाने घेतलेला साधा निर्णयही पुढे घेऊन जातो, पण गोंधळलेल्या मनाने घेतलेला मोठा निर्णयसुद्धा अर्धवटच राहतो.
®मनस्वी सायकॉलॉजी अँड वेलनेस
7758942278
www.themanaswi.com
