*अरेंज मॅरेज….प्रेम आणि ऍडजस्टमेंट*
डॉ श्रीकांत कुलांगे
सायकॉलॉजिस्ट
अरेंज मॅरेज म्हणजे फक्त दोन व्यक्तींचं नाही, तर दोन कुटुंबांचं, दोन संस्कारांचं आणि दोन वेगळ्या जगण्याच्या पद्धतींचं एकत्र येणं. आपल्या समाजात ही परंपरा खूप खोलवर रुजलेली आहे. पण या परंपरेसोबत एक मानसिक प्रवासही चालू असतो, जो बाहेरून दिसत नाही.
प्रेमविवाहात आधी भावना तयार होतात आणि नंतर नातं बांधलं जातं. पण अरेंज मॅरेजमध्ये हे उलट असतं. आधी नातं तयार होतं आणि मग हळूहळू भावना तयार होतात. त्यामुळे सुरुवातीला एक अनोळखीपणा, थोडीशी अस्वस्थता, आणि मनात अनेक प्रश्न असणं अगदी नैसर्गिक आहे. “आपण योग्य निर्णय घेतला का?”, “ही व्यक्ती मला समजून घेईल का?”, “आपण खरंच एकमेकांवर प्रेम करू शकू का?” असे विचार सतत मनात फिरत राहतात.
काही जोडप्यांमध्ये या प्रश्नांची उत्तरं वेळ देऊन, एकमेकांना समजून घेऊन, छोट्या छोट्या गोष्टी शेअर करून सापडतात. अशा वेळी प्रेम हळूहळू वाढतं. ते अचानक निर्माण होत नाही, पण ते टिकाऊ आणि खोल असतं. कारण ते फक्त आकर्षणावर नाही, तर समज, आदर आणि स्वीकार यावर उभं राहतं.
पण सगळ्यांचाच अनुभव असा असतोच असं नाही. काही लोक लग्नानंतरही सतत भविष्याबद्दल विचार करत राहतात. “हे नातं चालेल का?”, “मी योग्य व्यक्तीसोबत आहे का?”, “जर चुकलो तर?” या भीतीमुळे ते वर्तमानात जगणंच विसरतात. ते सतत तुलना करतात—इतरांच्या नात्यांशी, सोशल मीडियावर दिसणाऱ्या परिपूर्ण चित्रांशी, किंवा स्वतःच्या अपेक्षांशी. या सगळ्यातून एक प्रकारची असमाधानाची भावना तयार होते.
इथेच मानसिक आरोग्याचा प्रश्न निर्माण होतो. कारण नातं फक्त बाहेरून टिकवणं आणि आतून त्यात आनंद मिळणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. जर मनात सतत शंका, भीती आणि असुरक्षितता असेल, तर ते नातं कितीही व्यवस्थित दिसलं तरी आतून रिकामं वाटू शकतं.
आपल्या संस्कृतीत “लग्न टिकवणं” याला खूप महत्त्व दिलं जातं, पण “लग्नात आनंदी राहणं” यावर तितकं लक्ष दिलं जात नाही. त्यामुळे अनेकदा लोक स्वतःच्या भावना दाबून ठेवतात. “समजून घ्यायला हवं”, “असं चालतंच”, “सगळेच adjust करतात” अशा विचारांनी ते स्वतःलाच पटवून देतात. पण दीर्घकाळ असं केल्याने मन थकायला लागतं.
खरं पाहिलं तर अरेंज मॅरेजमध्ये प्रेम निर्माण होण्यासाठी एक महत्त्वाची गोष्ट लागते—वर्तमानात जगण्याची तयारी. जेव्हा आपण सतत भविष्याच्या भीतीत अडकून राहतो, तेव्हा आपण आजचा क्षण अनुभवत नाही. एकमेकांसोबत घालवलेले साधे क्षण, छोट्या गोष्टींमधला आनंद, संवादातील प्रामाणिकपणा—हे सगळं दुर्लक्षित होतं.
नातं जुळवणं ही एक प्रक्रिया आहे, एक प्रोजेक्ट नाही की ज्याचा परिणाम लगेच दिसेल. त्याला वेळ द्यावा लागतो, चुका होऊ द्याव्या लागतात, आणि सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे एकमेकांना “जसंच्या तसं” स्वीकारावं लागतं. प्रेम हे तयार करून घ्यायचं नसतं, ते तयार होतं—पण त्यासाठी मन मोकळं ठेवावं लागतं.
अरेंज मॅरेज ही परंपरा चुकीची आहे असं म्हणणंही योग्य नाही आणि ती परिपूर्ण आहे असं म्हणणंही तितकंच चुकीचं आहे. ती एक व्यवस्था आहे जी काही लोकांसाठी खूप सुंदर अनुभव देऊ शकते, तर काहींसाठी आव्हानात्मक ठरू शकते. फरक पडतो तो त्या नात्याकडे पाहण्याच्या दृष्टिकोनामुळे.
जर आपण सतत “काय होईल?” या प्रश्नात अडकून राहिलो, तर “आत्ता काय आहे?” हे दिसणंच बंद होतं. आणि जेव्हा वर्तमान दिसेनासं होतं, तेव्हा नातंही दूरचं वाटायला लागतं.
शेवटी, लग्न ही एक घटना आहे, पण नातं ही एक सतत चालणारी प्रक्रिया आहे. त्या प्रक्रियेत प्रेम हळूहळू तयार होत असेल, तर त्याला वेळ द्यायला हरकत नाही. पण त्या प्रवासात स्वतःचं मन हरवू नये, हे तितकंच महत्त्वाचं आहे.
®मनस्वी सायकॉलॉजी अँड वेलनेस
7758942278
www.themanaswi.com
