©डॉ श्रीकांत कुलांगे, सायकॉलॉजिस्ट
“माझं कुणी ऐकतच नाही” हे वाक्य आपण आजूबाजूला अनेकदा ऐकतो. घरात, मित्रांच्या गप्पांत, कामाच्या ठिकाणी… एखादी व्यक्ती थोडी चिडलेली असते आणि मग हे वाक्य सहजपणे बाहेर पडतं. वरकरणी हे फक्त तक्रारीचं वाक्य वाटतं, पण त्यामागे अनेक सूक्ष्म मानसिक प्रक्रियांचा खेळ चालू असतो.
मानसशास्त्राच्या दृष्टीने पाहिलं तर माणसाला दोन गोष्टींची मूलभूत गरज असते — समजून घेतलं जाणं आणि आपलं महत्त्व मान्य केलं जाणं. जेव्हा एखाद्याला वाटतं की त्याचं बोलणं कोणी मनापासून ऐकत नाही, तेव्हा त्याला फक्त संवादाचा अभाव जाणवत नाही; त्याला स्वतःच्या अस्तित्वालाच कमी लेखलं गेल्यासारखं वाटू लागतं. म्हणूनच “माझं कुणी ऐकत नाही” ही भावना इतकी तीव्र होते.
परंतु वास्तव थोडं वेगळं असतं. अनेक वेळा त्या व्यक्तीचं बोलणं खरंच कोणी ऐकत नसतं असं नसतं; प्रश्न असतो तो संवादाच्या पद्धतीचा. काही लोक आपल्या भावना इतक्या ताणलेल्या अवस्थेत व्यक्त करतात की समोरच्याला ऐकून घेण्यापेक्षा स्वतःचं बचावात्मक उत्तर देणं महत्त्वाचं वाटू लागतं. आवाजात चिडचिड, शब्दांत आरोप किंवा सततचा त्रागा असेल तर ऐकण्याची इच्छा हळूहळू कमी होते. मग त्या व्यक्तीला वाटतं की सगळेच दुर्लक्ष करत आहेत.
कधी कधी हे वाक्य एक प्रकारची मानसिक सवयही बनते. एखाद्या व्यक्तीला जर आयुष्यात वारंवार दुर्लक्षित केलं गेलं असेल, लहानपणी त्याच्या मतांना फारसं महत्त्व दिलं गेलं नसेल, तर पुढेही त्याच्या मनात अशीच अपेक्षा तयार होते की “माझं बोलणं कोणी ऐकणारच नाही.” मग जिथे प्रत्यक्षात लोक ऐकत असतात तिथेही त्याला ते जाणवत नाही. मन आधीच निष्कर्ष काढून बसलेलं असतं.
काही वेळा हे वाक्य पळवाटही असू शकते. कारण जर आपण असं मानलं की “कोणीच ऐकत नाही”, तर मग स्वतःच्या बोलण्याची पद्धत, विचार मांडण्याची शैली किंवा संवादातील चुका तपासण्याची गरज उरत नाही. जबाबदारी बाहेर ढकलणं सोपं होतं. पण त्यामुळे समस्या सुटत नाही; उलट ती अधिक गुंतागुंतीची होते.
यात दुसरी बाजूही आहे. अनेकदा लोक ऐकत असतात, पण ते सहमत नसतात. आणि आपल्याला जेव्हा अपेक्षित प्रतिसाद मिळत नाही, तेव्हा आपल्याला वाटतं की समोरचा ऐकतच नाही. प्रत्यक्षात तो ऐकतो, समजून घेतो, पण त्याचं मत वेगळं असतं. आपल्याला ऐकून घेतलं जाणं आणि आपलं म्हणणं मान्य केलं जाणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत, हे अनेकांना जाणवत नाही.
म्हणून या भावनेतून बाहेर पडण्यासाठी थोडा आत्मपरीक्षणाचा दृष्टिकोन आवश्यक असतो. आपण काय बोलतो, कसं बोलतो, समोरच्याला बोलण्याची संधी देतो का, त्याचंही ऐकतो का, हे स्वतःला विचारणं महत्त्वाचं असतं. संवाद हा एकतर्फी नसतो; तो दोन बाजूंनी घडतो. आपण फक्त ऐकून घेतलं जाण्याची अपेक्षा ठेवतो, पण ऐकण्याची तयारी दाखवत नाही, तर नात्यांमध्ये दुरावा निर्माण होतो.
खरं तर “माझं कुणी ऐकत नाही” ही तक्रार अनेकदा एक खोल भावनिक गरज व्यक्त करत असते — मला समजून घ्या, माझ्याकडे लक्ष द्या, मला महत्व द्या. ही गरज मानवी आहे, नैसर्गिक आहे. पण ती व्यक्त करण्याची पद्धत जर सततच्या तक्रारीत बदलली, तर तीच भावना नात्यांमध्ये दरी निर्माण करू लागते.
संवादाचा खरा अर्थ म्हणजे फक्त बोलणं नाही, तर ऐकण्याची तयारी ठेवणं. जेव्हा एखादी व्यक्ती इतरांचं मनापासून ऐकायला शिकते, तेव्हा आश्चर्यकारकरित्या तिचं स्वतःचं बोलणंही लोक अधिक लक्ष देऊन ऐकू लागतात. कारण ऐकणं आणि ऐकून घेतलं जाणं हे दोन्ही एकाच नात्याच्या दोन बाजू आहेत.
®मनस्वी सायकॉलॉजी अँड वेलनेस
7758942278
www.themanaswi.com
