डॉ श्रीकांत कुलांगे
मानसोपचार तज्ज्ञ
अशा अनेक केसेस समोर येतात ज्याठिकाणी भूतकाळातील घटना आपल्याला नकळत दुःखी करून जातात.
भूतकाळ कधीच पूर्णपणे संपत नाही. तो आपल्या स्मरणात, शरीरात आणि भावनांमध्ये वेगवेगळ्या स्वरूपात जिवंत राहतो. आयुष्यात घडलेल्या काही घटना इतक्या खोलवर परिणाम करून जातात की त्या केवळ आठवणी राहत नाहीत, तर त्या आपल्या व्यक्तिमत्त्वाचा एक भाग बनतात. एखादा आवाज, एखादी वास, एखादं ठिकाण किंवा एखादी व्यक्ती अचानक त्या जुन्या क्षणांची दारं उघडते आणि आपण पुन्हा त्याच भावनिक अवस्थेत जाऊन पोहोचतो. जणू वेळ पुढे गेला असला तरी मन अजून तिथेच अडकलं आहे.
या आठवणींमध्ये अनेकदा अपमानाची जखम दडलेली असते. कधी आपण कोणाचा अपमान केलेला असतो, तर कधी आपला झालेला असतो. दोन्ही गोष्टी मनावर ठसा उमटवतात, पण वेगवेगळ्या प्रकारे. जेव्हा आपला अपमान होतो, तेव्हा आत्मसन्मानाला धक्का बसतो. मनात राग, लाज, अपराधीपणा किंवा असहायता साचून राहते. पण जेव्हा आपण कुणाला दुखावतो, तेव्हा देखील मन शांत राहत नाही. बाहेरून आपण पुढे जातो, पण आत कुठेतरी अपराधाची जाणीव जिवंत राहते. ही न बोललेली भावना वर्षानुवर्षं मनात घर करून बसते आणि योग्य प्रसंगी पुन्हा वर येते.
मानसशास्त्र सांगतं की मेंदू वेदनादायक अनुभवांना विसरण्याऐवजी त्यांना जपून ठेवतो. कारण त्याला वाटतं की भविष्यात पुन्हा तशीच परिस्थिती आली तर आपल्याला सावध करता यावं. म्हणूनच काही आठवणी इतक्या तीव्र असतात. जेव्हा तत्सम परिस्थिती समोर येते, तेव्हा मेंदू वर्तमान आणि भूतकाळ यांच्यात फरक करत नाही. तो तात्काळ जुन्या जखमेची फाइल उघडतो. त्यामुळे आपल्याला वाटतं की आपण अनावश्यकपणे जास्त प्रतिक्रिया देतो आहोत, पण प्रत्यक्षात ती प्रतिक्रिया आजच्या क्षणाला नसते, ती त्या जुन्या अपमान, वेदना किंवा अपराधीपणाला असते.
अनेक लोक स्वतःलाच प्रश्न विचारतात की इतक्या वर्षांनंतरही ही घटना मला का त्रास देते? कारण त्या वेळी भावना पूर्णपणे व्यक्त झालेल्या नसतात. न बोललेलं दुःख, न मागितलेली माफी, न दिलेली माफी, या सगळ्या गोष्टी मनात अडकून राहतात. मनाला शेवट हवा असतो. त्याला समजून घेतलं जाणं आणि स्वीकार हवा असतो. जेव्हा ते मिळत नाही, तेव्हा जखम वरून भरल्यासारखी दिसते, पण आतून नाजूक राहते. आणि म्हणूनच काही ठराविक लोक किंवा जागा त्या जखमेवर पुन्हा हात ठेवतात.
याचा अर्थ असा नाही की आपण कायम भूतकाळाचे कैदी आहोत. मनाची एक सुंदर क्षमता म्हणजे उपचार घेण्याची ताकद. जेव्हा आपण त्या आठवणींपासून पळण्याऐवजी त्यांना शांतपणे पाहायला शिकतो, तेव्हा त्यांचा ताबा कमी होतो. स्वतःशी प्रामाणिक संवाद, गरज वाटल्यास माफी मागणं किंवा माफ करणं, विश्वासू व्यक्तीशी बोलणं किंवा समुपदेशनाची मदत घेणं, या गोष्टी मनाला अपूर्ण राहिलेलं व्यक्त करण्याची संधी देतात. हळूहळू मेंदू शिकतो की ती घटना आता संपली आहे. आपण सुरक्षित आहोत.
भूतकाळ मिटवता येत नाही, पण त्याच्याशी असलेलं नातं बदलता येतं. जखमा आपल्या कमकुवतपणाचं चिन्ह नसतात, त्या आपल्या जगण्याच्या इतिहासाचा भाग असतात. जेव्हा आपण त्या स्वीकारतो, त्यांना अर्थ देतो, तेव्हा त्या वेदनेतून समज, संवेदनशीलता आणि ताकद जन्माला येते. आणि मग त्या जुन्या आठवणी पुन्हा समोर आल्या तरी त्या आपल्याला मोडून काढत नाहीत. उलट त्या आपल्याला आठवण करून देतात की आपण चुका केल्या, वेदना सोसल्या, पण त्यातून शिकत पुढे जाण्याची ताकदही आपल्यात आहे.
®मनस्वी सायकॉलॉजी अँड वेलनेस.
☎️7758942278
www.themanaswi.com
