सवय लिहिण्याची…
डॉ श्रीकांत कुलांगे, मानसोपचार तज्ज्ञ
आज psychologist कडे येणाऱ्या अनेक केसेस ऐकताना एक गोष्ट वारंवार लक्षात येते. माणूस जास्त वेळ स्क्रीनवर जगतोय आणि हाताने लिहिण्याची सवय हळूहळू कमी होत चालली आहे. ही बदलती सवय थेट आजार म्हणून समोर येत नाही, पण त्याचे परिणाम लक्ष, स्मरणशक्ती, भावनिक स्थैर्य आणि वागणुकीवर स्पष्ट दिसतात.
लहान मुलांच्या केसेसमध्ये पालक बहुतेक वेळा असं सांगतात की मूल अभ्यासात बसत नाही, अक्षर वाईट आहे, वही उघडायला कंटाळा करतो, पटकन चिडतो, हात दुखतो असं म्हणतो. तपास केल्यावर लक्षात येतं की त्या मुलाचा बहुतांश वेळ मोबाईल, टॅब किंवा टीव्हीसमोर गेलेला असतो. हाताने लिहिण्याचा सराव फारसा झालेला नसतो. अशा मुलांना रोज थोडा वेळ शांतपणे वहीत लिहायला लावलं, छोट्या गोष्टी लिहायला सांगितल्या, चित्र काढायला दिलं की त्यांचं लक्ष हळूहळू स्थिर होतं. काही आठवड्यांतच पालक सांगतात की मूल जास्त वेळ बसू लागलं आहे आणि चिडचिड कमी झाली आहे.
किशोरवयीन मुलांमध्ये वेगळ्या प्रकारच्या तक्रारी दिसतात. सतत मोबाईल वापरामुळे त्यांचं मन अस्वस्थ असतं, झोप नीट लागत नाही, अभ्यासात मन लागत नाही, विचार सतत पळत राहतात. अनेकदा भावना व्यक्त करायला त्यांना शब्द सापडत नाहीत. बोलताना गोंधळ होतो. अशा वेळी त्यांना रोज आपले विचार वहीत लिहायला सांगितले तर हळूहळू मन शांत होऊ लागतं. एक मुलगी होती, जिला सतत चिंता वाटायची पण कुणाशी बोलता येत नव्हतं. तिला डायरी लिहिण्याची सवय लावली. काही दिवसांनी तिनं सांगितलं की लिहिल्यावर डोक्यातला गोंधळ कमी होतो आणि झोपही चांगली लागते.
प्रौढांच्या केसेसमध्ये ताण, कामाचं ओझं, सतत स्क्रीनकडे पाहणं, विसरभोळेपणा, निर्णय घेण्यात गोंधळ अशा तक्रारी जास्त असतात. अनेक जण म्हणतात की डोकं कायम भरलेलं वाटतं. अशा वेळी साधी टू-डू लिस्ट हाताने लिहिणं, दिवसाचं नियोजन वहीत मांडणं, मनातले विचार कागदावर उतरवणं हा उपाय खूप उपयोगी ठरतो. एका ऑफिसमध्ये काम करणाऱ्या व्यक्तीने सांगितलं की तो रोज सकाळी कामांची यादी लिहू लागला आणि संध्याकाळी थोडं स्वतःसाठी लिहू लागला. काही आठवड्यांत त्याचा ताण कमी झाला आणि कामात स्पष्टता आली.
भावनिक अडचणी असलेल्या लोकांमध्येही लिहिण्याचा मोठा उपयोग दिसतो. नातेसंबंधातील दुखावणं, राग, अपराधीपणा, भीती हे सगळं मनात साठून राहतं. बोलून सांगता येत नाही, पण लिहिताना सहज बाहेर येतं. कधी कधी “ज्याला सांगता येत नाही त्याला पत्र लिहा, पण पाठवू नका” असा सराव दिला जातो. त्यामुळे आत साचलेली भावना बाहेर पडते आणि मन हलकं होतं.
वयस्क लोकांमध्ये स्मरणशक्ती कमी होण्याच्या तक्रारी असतात. नावं विसरणं, छोट्या गोष्टी आठवायला वेळ लागणं, गोंधळ होणं असं जाणवतं. त्यांना रोज थोडं लिहिणं, आठवणी लिहिणं, साधे हिशोब वहीत करणं दिलं तर मेंदू सक्रिय राहतो आणि आत्मविश्वास टिकून राहतो.
या सगळ्या केसेसमधून एक गोष्ट स्पष्ट होते की हाताने लिहिणं हा केवळ जुनाट सवयीचा भाग नाही, तर तो मानसिक आरोग्याचा एक साधा पण प्रभावी आधार आहे. डिजिटल साधनं आपलं काम सोपं करतात, पण मनाला स्थिर ठेवण्यासाठी, विचारांना आकार देण्यासाठी आणि भावना मोकळ्या करण्यासाठी कागद आणि पेन अजूनही महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
म्हणून psychologist कडे येणाऱ्या अनेक केसेसमध्ये लिहिणं हे औषधासारखं नाही, पण उपचाराचा एक महत्त्वाचा भाग ठरतो. जसं शरीरासाठी चालणं गरजेचं असतं, तसंच मनासाठी लिहिणं उपयुक्त ठरतं. रोज थोडा वेळ स्वतःसाठी कागदावर लिहिलं, तर मन अधिक शांत, स्पष्ट आणि संतुलित राहू शकतं.
®मनस्वी सायकॉलॉजी अँड वेलनेस
📞7758942278