मुलांवर ओरडणे किंवा शिक्षा करणे ही पद्धत आपल्या समाजात इतकी खोलवर रुजलेली आहे की अनेकांना ती “शिस्त” वाटते, हिंसा नाही. पण मानसशास्त्र आणि ब्रेन सायन्स गेल्या काही दशकांत स्पष्ट सांगत आहे की सततचा राग, अपमान किंवा शारीरिक शिक्षा मुलांच्या मेंदूवर आणि विचारक्षमतेवर थेट परिणाम करतात. अनेक पालक नेमके याच विषयावर चिंता करताना दिसतात.
लहान मुलांचा मेंदू अजून विकसित होत असतो. विशेषतः निर्णयक्षमता, तर्कशक्ती, आत्मनियंत्रण आणि समस्या सोडवण्याची क्षमता यासाठी जबाबदार असलेला भाग म्हणजे प्रीफ्रंटल कॉर्टेक्स. हा भाग शांत, सुरक्षित वातावरणात अधिक चांगल्या प्रकारे विकसित होतो. पण जेव्हा मुलाला वारंवार ओरडले जाते किंवा शिक्षा केली जाते, तेव्हा त्याच्या मेंदूमध्ये भीती आणि धोक्याची प्रतिक्रिया सक्रिय होते. अमिग्डाला हा भाग जास्त काम करू लागतो. शरीरात कॉर्टिसॉलसारखे ताणहॉर्मोन्स वाढतात. जास्त वेळ असेच वातावरण राहिले तर मुलाचा मेंदू “शिकण्यासाठी” नव्हे तर “बचावासाठी” काम करू लागतो.
याचा परिणाम असा दिसतो की मुलं काहीवेळ गप्प बसतात, पण त्यांची समज वाढत नाही. ते चुकीमागचं कारण समजून घेण्याऐवजी शिक्षा टाळण्याचे मार्ग शिकतात. विचार करण्याची क्षमता कमी होऊन प्रतिक्रिया देण्याची प्रवृत्ती वाढते. काही मुलं आक्रमक होतात, काही अतिशय भीतिदायक आणि गप्प. आत्मसन्मानावर परिणाम होतो. “मी चुकीचा आहे” ही भावना आत बसू लागते. दीर्घकाळात चिंता, नैराश्य किंवा नातेसंबंधांमध्ये असुरक्षितता दिसू शकते.
भारतामध्ये बराच काळ शारीरिक शिक्षा ही शाळा आणि घर दोन्ही ठिकाणी सामान्य मानली जात होती. “मार खाल्ल्याशिवाय शहाणपण येत नाही” हा समज खोलवर होता. मात्र गेल्या काही वर्षांत कायदेशीर आणि सामाजिक पातळीवर शारीरिक शिक्षेला आळा घालण्याचे प्रयत्न झाले. उदाहरणार्थ, Right of Children to Free and Compulsory Education Act अंतर्गत शाळांमध्ये शारीरिक शिक्षेला स्पष्ट मनाई करण्यात आली. यामागचा हेतू मुलांना सुरक्षित आणि सन्मानपूर्वक वातावरण देणे हा आहे.
पण एक महत्त्वाचा प्रश्न असा उभा राहतो की जर इतकी वर्षे शिक्षा देण्याची सवय होती आणि अचानक ती बंद केली, तर मुलांची वागणूक बिघडेल का? इथे एक गैरसमज आहे. शिक्षा काढून टाकली म्हणजे शिस्त काढून टाकली असे होत नाही. शिस्त ही भीतीवर नव्हे तर स्पष्ट मर्यादा, सातत्य आणि संवादावर उभी राहते. जर शिक्षा थांबवून पर्यायी पद्धती दिल्या नाहीत तर गोंधळ होऊ शकतो. पालक आणि शिक्षकांनी मर्यादा कशा ठरवायच्या, परिणाम कसे समजावून सांगायचे, भावनांना कसे हाताळायचे हे शिकणे आवश्यक आहे.
जेव्हा शिक्षा थांबते आणि त्याऐवजी ठाम पण सन्मानपूर्वक संवाद येतो, तेव्हा सुरुवातीला मुलं मर्यादा तपासतात. कारण आधी त्यांना भीतीची चौकट माहीत असते. आता ती बदलते. पण जर मोठ्यांनी सातत्य ठेवलं, नियम स्पष्ट ठेवले आणि स्वतःच्या रागावर नियंत्रण ठेवलं, तर मुलं हळूहळू अंतर्गत शिस्त विकसित करतात. बाहेरून लादलेली भीती कमी झाली की आतून विचार करण्याची क्षमता वाढते.
म्हणूनच प्रश्न शिक्षा ठेवायची की नाही हा नाही. प्रश्न असा आहे की आपण मुलांना भीतीतून चालवणार आहोत की समजूतदारपणातून? मेंदूच्या विकासाच्या दृष्टीने सुरक्षित, आदरपूर्ण आणि स्पष्ट मर्यादांचे वातावरणच मुलांच्या विचारशक्तीला, आत्मविश्वासाला आणि जबाबदारीच्या भावनेला पोषक ठरते. भीतीने तात्पुरता परिणाम होतो, पण विश्वास आणि संवाद दीर्घकाळ टिकणारी घडण घडवतात.
®मनस्वी सायकॉलॉजी अँड वेलनेस
☎️7758942278
www.themanaswi.com
