डॉ श्रीकांत कुलांगे
सायकॉलॉजिस्ट
भावनिक आणि मानसिक आरोग्य बिघडल्यावर त्याचा परिणाम माणसाच्या संपूर्ण आयुष्यावर हळूहळू, पण खोलवर होतो. भावनिक आरोग्य म्हणजे आपण आपल्या भावना किती नीट ओळखतो, व्यक्त करतो आणि सांभाळतो; तर मानसिक आरोग्य म्हणजे विचार, वागणूक आणि दैनंदिन जीवनात काम करण्याची आपली क्षमता. जर मन सतत ताण, राग, दु:ख किंवा गोंधळलेल्या भावनांनी भरलेलं असेल आणि त्याच्यावर योग्य वेळी लक्ष दिलं नाही, तर ते पुढे चिंता, उदासी (depression) यासारख्या मानसिक आजारांमध्ये बदलू शकतं.
जेव्हा भावनिक आरोग्य ढासळायला लागते, तेव्हा माणूस लवकर चिडचिड करतो, लहानसहान गोष्टी मोठ्या वाटतात, आणि मनात नकारात्मक विचारांची गर्दी वाढते. सततचा राग, नाराजी किंवा न बोललेलं दु:ख मनात साठत गेलं की, “मी काहीच योग्य करत नाही”, “मी निकम्मा आहे” असे विचार वाढू शकतात. हे विचार जास्त दिवस राहिले की मनावरचा ताण वाढतो आणि हळूहळू नैराश्याची लक्षणं दिसू लागतात, जसं की काहीच करावंसं न वाटणं, आवडत्या गोष्टींमध्ये रस न राहणं किंवा दिवसभर थकल्यासारखं वाटणं.
याचा परिणाम फक्त मनावरच नाही, तर शरीरावरसुद्धा होतो. झोप नीट लागत नाही, कधी खूप भूक लागते तर कधी बिलकूल भूक लागत नाही, डोकेदुखी, पोटदुखी, अंगदुखी यांसारख्या शारीरिक तक्रारी वाढू शकतात. लक्ष केंद्रीत करायला त्रास होतो, निर्णय घेणं अवघड वाटतं, आणि कामात किंवा अभ्यासात चुका वाढतात. म्हणजेच मनातली घालमेल शरीराला आणि दैनंदिन कामांना थेट अडथळा आणायला लागते.
घराबाहेरच्या नात्यांवरही याचा मोठा परिणाम होतो. जेव्हा एखादी व्यक्ती उदास असते, तेव्हा ती नकळतपणे सतत तक्रार करणे, जवळच्या माणसांवर राग काढणे, किंवा पूर्णपणे गप्प आणि दूर राहणे अशी वागणूक दाखवू शकते. त्यामुळे जोडीदार दुखावतो, मुलांना गोंधळ आणि अपराधीपणा वाटू शकतो, आणि हळूहळू घरातला आनंद कमी होऊ शकतो. बऱ्याच वेळा मुलं स्वतःला दोष देतात की “आई-बाबा माझ्यामुळे नाराज आहेत”, आणि त्यांच्या मनावरही ताण वाढतो.
एकटेपणाही खूप मोठी भूमिका बजावतो. लोकांशी कमी बोलणं, कार्यक्रमांना न जाणं, स्वतःला घरात किंवा मोबाईलमध्ये कोंडून घेणं यामुळे एकटेपणा वाढतो आणि पुढे तोच एकटेपणा उदासी, चिंतेसारख्या मानसिक समस्यांना कारणीभूत ठरू शकतो. काही लोक नको त्या मार्गांनी ताण कमी करण्याचा प्रयत्न करतात—जसं की जास्त मद्यपान, पदार्थांचे व्यसन, सतत टाळाटाळ करणं—पण त्यामुळे मानसिक आणि शारीरिक दोन्ही समस्या वाढतात.
याच्या उलट, वेळेत लक्ष दिलं तर मनाला मोठा दिलासा मिळू शकतो. समुपदेशन किंवा काउंसिलिंग घेतल्यावर व्यक्ती हळूहळू आपले विचार आणि भावना नीटपणे व्यक्त करायला शिकते, स्वतःकडे थोडंसं प्रेमाने आणि स्वीकाराने बघायला शिकते, आणि ताण हाताळण्यासाठी आरोग्यदायी उपाय आत्मसात करते. यामुळे उदासी आणि चिंतेची लक्षणं कमी होण्यास मदत होते, नातेसंबंध सुधारतात, आणि जीवनाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन अधिक स्थिर आणि सकारात्मक होऊ शकतो.
साध्या भाषेत सांगायचं तर, मनाचं आरोग्य बिघडलं की सगळं आयुष्य जड वाटू लागतं; पण हे कायमचं असावं असं नाही. योग्य वेळी मन मोकळं करणं, विश्वासू माणसांशी किंवा तज्ज्ञांशी बोलणं, आणि स्वतःच्या भावनांना महत्व देणं—हीच भावनिक आणि मानसिक आरोग्य सुधारण्याची सुरुवात आहे.
®मनस्वी सायकॉलॉजी अँड वेलनेस
☎️7758942278
www. themanaswi.com
