पोट आणि मानसिक आरोग्य
©डॉ श्रीकांत कुलांगे
मानसोपचार तज्ज्ञ
अनेकदा पोट बिघडलं की आपले विचार बदललेले जाणवतात. त्यामुळे काही व्यक्तींचे शरीरासोबत मानसिक त्रास तिथूनच सुरू व्हायला लागतात.
पचनसंस्था आणि मन यांचं नातं आपण वेगळं मानतो, पण प्रत्यक्षात दोन्ही एकमेकांशी अतिशय घट्ट जोडलेले असतात. शरीरात जे चालतं, त्याचा परिणाम मनावर होतो आणि मनात जे चालतं, त्याची छाया थेट पोटावर उमटते. म्हणूनच अनेकदा ताण आला की पोट बिघडतं, आणि पचन बिघडलं की चिडचिड, अस्वस्थता, एकाग्रतेचा अभाव जाणवतो.
मानसशास्त्रात “गट–ब्रेन अॅक्सिस” अशी एक संकल्पना आहे. आपल्या आतड्यांमध्ये लाखो सूक्ष्म जंतू असतात. हे जंतू केवळ अन्न पचवत नाहीत, तर सेरोटोनिनसारखी मनःस्थिती नियंत्रित करणारी रसायनं तयार करण्यातही मदत करतात. म्हणजेच आनंद, शांतता, उत्साह यांचं मूळ अनेकदा आपल्या पोटात दडलेलं असतं. एखाद्या व्यक्तीने सतत जंक फूड, अनियमित जेवण आणि कमी पाणी घेतलं तर काही दिवसांतच तिची ऊर्जा कमी होते, मन थकलेलं वाटतं आणि छोट्या गोष्टींवरही चिडचिड सुरू होते.
ताणतणावाच्या काळात हे नातं अधिक ठळकपणे दिसून येतं. ऑफिसमध्ये सतत डेडलाईनचा ताण असलेला एक तरुण आहे असं धरूया. त्याला वारंवार अॅसिडिटी, पोटदुखी आणि झोपेचा त्रास सुरू होतो. तपासणीमध्ये मोठा शारीरिक आजार आढळत नाही, पण त्याचा मनावरचा ताण पचनसंस्थेला थेट प्रभावित करत असतो. अशा वेळी फक्त औषधं घेऊन उपयोग होत नाही; विचारांची पद्धत, कामाचं नियोजन, विश्रांती आणि श्वसनावर काम केल्यावरच पोटाचे त्रास कमी होतात.
कधी कधी उलटही घडतं. एखादी गृहिणी सतत बद्धकोष्ठतेने त्रस्त असते. पोट साफ न झाल्यामुळे दिवसभर जडपणा, आळस आणि नकारात्मक विचार वाढतात. घरातल्या छोट्या गोष्टींवर चिडचिड होते, स्वतःबद्दल असमाधान वाटतं. जेव्हा तिच्या आहारात फायबर, पाणी, नियमित चालणं आणि वेळेवर जेवण येतं, तेव्हा काही आठवड्यांतच तिचं मनही हलकं होतं, झोप सुधारते आणि मूड स्थिर होतो.
आपण लहान मुलांमध्येही हे नातं पाहतो. परीक्षा जवळ आल्या की काही मुलांना जुलाब, उलटी, पोटात गोळा येणं अशा तक्रारी दिसतात. भीती आणि दडपण शरीरातून वाट काढत असतं. पालकांनी केवळ औषधांवर लक्ष केंद्रित करण्याऐवजी मुलांशी संवाद साधला, त्यांचा ताण कमी केला, झोप आणि आहार सुधारला तर पोटाचे त्रास आपोआप कमी होतात.
मन शांत ठेवण्यासाठी आपण ध्यान, योग, प्राणायाम करतो, पण त्याच वेळी पचनसंस्थेची काळजी घेतली नाही तर मानसिक स्थैर्य टिकत नाही. नियमित वेळेला जेवण, साधं आणि पचायला हलकं अन्न, पुरेसं पाणी, हालचाल, आणि मोबाईलपासून थोडा वेळ दूर राहणं या सवयी मनालाही स्थैर्य देतात. जेवताना घाई न करता शांतपणे खाणं हीसुद्धा एक प्रकारची माइंडफुलनेसच असते.
शेवटी एवढंच लक्षात घ्यायला हवं की मन आणि पोट ही वेगळी यंत्रणा नाहीत, तर एकाच प्रणालीची दोन रूपं आहेत. आपण मानसिक आरोग्यावर काम करतो तेव्हा पचनसंस्थेलाही आधार मिळतो, आणि पचनसंस्था सुधारली की मन अधिक स्थिर, सकारात्मक आणि सक्षम होतं. आरोग्याकडे पाहताना ही समग्र दृष्टी ठेवली, तरच खऱ्या अर्थाने “आरोग्य” अनुभवता येतं.
® मनस्वी सायकॉलॉजी अँड वेलनेस
☎️7758942278