डॉ श्रीकांत कुलांगे
सायकॉलॉजिस्ट
आपण जसे इतरांकडून अपेक्षा करतो, तसे आपण त्यांच्याशी वागतो का? हा प्रश्न अगदी चपलख आणि मनाला भिडणारा सुद्धा.
आपण नात्यांमध्ये काही मूलभूत अपेक्षा ठेवतो. आदर, प्रामाणिकपणा, भावनिक स्थैर्य, समजूतदारपणा, निष्ठा. आपल्याला वाटतं की या अपेक्षा स्वाभाविक आहेत. आणि खरं तर आहेतही. पण प्रश्न असा आहे की आपण स्वतः त्या मानकांनुसार सातत्याने वागतो का?
मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिलं तर माणूस स्वतःला त्याच्या हेतूंवरून मोजतो, तर इतरांना त्यांच्या वागणुकीवरून. मला माहित असतं की मी चिडलो कारण मी थकलो होतो. मी शांत राहिलो नाही कारण माझ्यावर ताण होता. पण समोरची व्यक्ती चिडली की आपण तिच्या परिस्थितीकडे कमी आणि तिच्या वर्तनाकडे जास्त पाहतो. हीच मानवी पूर्वग्रहाची सुरुवात आहे. याला attribution bias म्हणतात. आपण स्वतःच्या चुका परिस्थितीवर ढकलतो आणि इतरांच्या चुका त्यांच्या स्वभावावर.
इथे एक सूक्ष्म विसंगती निर्माण होते. आपण अपेक्षा करतो ते आदर्श असतं, पण आपण वागतो ते मानवी मर्यादांमध्ये. अपेक्षा आणि वर्तन यामधली ही दरी नात्यांमध्ये ताण निर्माण करते.
यामागे आणखी एक घटक आहे. आत्मप्रतिमा. आपल्याला स्वतःबद्दल एक विशिष्ट चित्र जपायचं असतं. “मी प्रामाणिक आहे”, “मी समजूतदार आहे”, “मी न्याय्य आहे”. पण एखाद्या प्रसंगात आपलं वर्तन त्या प्रतिमेशी जुळत नाही. तेव्हा मनात अस्वस्थता निर्माण होते. मानसशास्त्रात याला cognitive dissonance म्हणतात. या अस्वस्थतेपासून वाचण्यासाठी आपण कारणं शोधतो, स्वतःला योग्य ठरवतो किंवा दोष दुसरीकडे ढकलतो. त्यामुळे आत्मपरीक्षण टळतं.
नात्यांमध्ये खरी परिपक्वता तेव्हा सुरू होते जेव्हा आपण हा आरसा स्वीकारतो. “मी ज्या आदराची अपेक्षा करतो, तो मी देतो का?” “मी जशी भावनिक स्थिरता शोधतो, तशी संकटात दाखवतो का?” हा प्रश्न स्वतःला विचारणं सोपं नाही. कारण त्यात अहंकाराला धक्का बसतो. पण विकास इथूनच सुरू होतो.
याचा अर्थ असा नाही की आपण परिपूर्ण व्हावं. मानवी असणं म्हणजे चुकणं. पण फरक पडतो तो जाणीव आणि जबाबदारीमध्ये. चूक झाली तर ती मान्य करणं, दुखावलं तर संवाद साधणं, अपेक्षा ठेवताना स्वतःची भूमिकाही तपासणं. नात्यांमध्ये परस्परता ही केवळ भावना नाही, ती कृती आहे.
आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे सातत्य. तात्पुरता चांगुलपणा आणि ताणाच्या क्षणी बदलणारं वर्तन यामध्ये फरक असतो. आपल्या मूल्यांची खरी परीक्षा सुखात नाही, तणावात होते. आपण तिथे किती स्थिर राहतो, यावर नात्यांचा दर्जा ठरतो.
शेवटी, प्रश्न दोषाचा नाही तर प्रामाणिकतेचा आहे. आपण जसे इतरांकडून अपेक्षा करतो, तसे नेहमीच वागतो असं नाही. पण आपण त्या दिशेने प्रयत्नशील आहोत का? आपण स्वतःला आरशात बघून आवश्यक बदल करायला तयार आहोत का?
नात्यांमध्ये आदर्श शोधण्यापेक्षा समतोल शोधणं अधिक वास्तववादी आहे. कारण नातं हे दोन परिपूर्ण व्यक्तींचं संघटन नसतं, तर दोन जाणीवपूर्वक प्रयत्न करणाऱ्या व्यक्तींची प्रक्रिया असते. आणि कदाचित इथेच खरी परिपक्वता सुरू होते.
®मनस्वी सायकॉलॉजी अँड वेलनेस
☎️7758942278
www.themanaswi.com
