डॉ श्रीकांत कुलांगे
मानसोपचार तज्ज्ञ
मुलं पालकांवर नाराज होतात ते बहुतेक वेळा एखाद्या एकाच प्रसंगामुळे नसतं. ती नाराजी हळूहळू साचत जाते. जेव्हा मुलांच्या भावना वारंवार दुर्लक्षित होतात, त्यांच्या भीतीला किंवा संभ्रमाला गांभीर्याने घेतलं जात नाही, तेव्हा त्यांच्या मनात एक शांत दुरावा तयार होऊ लागतो. मुलांसाठी मानसिक आधार म्हणजे फक्त समस्या सोडवणं नसतं, तर त्यांच्या भावनांना मान्यता मिळणं असतं. ही मान्यता मिळाली नाही की त्यांना असं वाटू लागतं की घरात असूनही आपण एकटे आहोत. ही एकटेपणाची भावना नाराजीला खतपाणी घालते.
पण या चित्राचा दुसरा भाग तितकाच महत्त्वाचा आहे. पालकांचं वागणं अनेकदा त्यांच्या स्वतःच्या मानसिकतेतून आकार घेत असतं. त्यांनी ज्या पद्धतीने आयुष्य अनुभवलं आहे, ज्या संघर्षातून ते गेले आहेत, त्यातून त्यांनी काही ठाम विश्वास तयार केलेले असतात. “आम्हाला माहिती आहे काय बरोबर आहे” ही भावना त्यांच्या दृष्टीने काळजीची भाषा असते. पण मुलांच्या दृष्टीने ती नियंत्रणासारखी वाटू शकते. इथेच इगोचा नाजूक प्रश्न निर्माण होतो. पालकांना चुकीचं ठरण्याची भीती असते, कारण त्यांना वाटतं की त्यामुळे त्यांचा अधिकार कमी होईल. प्रत्यक्षात ती भीती त्यांच्या असुरक्षिततेतून आलेली असते, पण बाहेरून ती कठोरपणासारखी दिसते.
जेव्हा मुलं विरोध करतात किंवा स्वतःचा आवाज उठवतात, तेव्हा पालकांना तो संवाद वाटण्याऐवजी आव्हान वाटू शकतो. इथे दोघेही एकमेकांना ऐकण्याऐवजी स्वतःला वाचवण्याच्या भूमिकेत जातात. मुलं भावनिक भिंत उभी करतात, आणि पालक अधिक कडक होतात. परिणामी अपेक्षाभंग दोन्ही बाजूंना जाणवतो. पालकांना वाटतं मुलं हाताबाहेर जात आहेत, तर मुलांना वाटतं पालक कधीच आपल्या बाजूने नव्हते. नातं हळूहळू संवादापेक्षा अहंकाराचं रणांगण बनतं.
मानसशास्त्रीयदृष्ट्या पाहिलं तर दोघांच्याही वागण्यामागे अपूर्ण भावनिक गरजा असतात. मुलांना निखळ स्वीकार हवा असतो, तर पालकांना आदर आणि विश्वास हवा असतो. समस्या तेव्हा निर्माण होते जेव्हा दोघेही आपली गरज सिद्ध करण्यात इतके गुंततात की समोरच्याची गरज दिसेनाशी होते. इगो हा शत्रू नसतो, तो अनेकदा आतल्या भीतीचा कवच असतो. पण ते कवच खूप घट्ट झालं की नात्यात उब राहात नाही.
अपेक्षाभंग कमी करण्याचा मार्ग दोष शोधण्यात नाही, तर जाणीव वाढवण्यात आहे. पालकांनी स्वतःच्या भीतीकडे आणि कठोरतेमागच्या भावनांकडे पाहिलं, आणि मुलांनी पालकांच्या मर्यादांना मानवी दृष्टिकोनातून समजून घेतलं, तर संवादाला नवी जागा मिळू शकते. मानसिक आधार हा मोठ्या घोषणा किंवा त्यागातून तयार होत नाही. तो तयार होतो साध्या ऐकण्यात, थांबून समजून घेण्यात, आणि “आपण विरुद्ध तुम्ही” ऐवजी “आपण दोघं मिळून” या भावनेतून. जिथे इगो थोडा मागे सरकतो, तिथे नातं पुन्हा जिवंत होऊ लागतं.
®मनस्वी सायकॉलॉजी अँड वेलनेस
☎️7758942278
