©डॉ श्रीकांत कुलांगे
मानसोपचार तज्ज्ञ
आपण रोजच्या बोलण्यात अनेकदा म्हणतो, “मला कळलंय,” किंवा “मला समजलंय.” ऐकायला दोन्ही शब्द सारखे वाटतात. पण मनाच्या पातळीवर या दोन गोष्टी वेगवेगळ्या असतात. अनेक वेळा आयुष्यात अडचण येते ती याच फरकामुळे. माणसाला गोष्ट कळलेली असते, पण ती त्याच्या वागण्यात उतरलेली नसते.
कळणं ही मेंदूची प्रक्रिया आहे. माहिती ऐकली, वाचली, पाहिली की ती लक्षात राहते. एखादा नियम, सूचना, सल्ला आपण स्वीकारतो. उदाहरणार्थ, गाडी चालवताना हेल्मेट घालावं हे सगळ्यांना कळतं. अपघात होऊ शकतो, दंड लागतो, जीव धोक्यात येतो हेही माहिती असतं. तरीही अनेक जण हेल्मेट न घालता गाडी चालवतात. कारण त्यांना ते फक्त कळलेलं असतं, समजलेलं नसतं.
समजणं ही मनाची, अनुभवाची आणि भावनेची प्रक्रिया आहे. जेव्हा एखादी गोष्ट आपल्या आयुष्याशी जोडली जाते, अनुभवातून आतपर्यंत पोहोचते, तेव्हा ती समजते. एखाद्या जवळच्या माणसाचा अपघात पाहिल्यावर किंवा स्वतःला दुखापत झाल्यावर हेल्मेटचं महत्त्व मनाला भिडतं. मग वर्तन आपोआप बदलतं. इथे समजणं म्हणजे केवळ माहिती नाही, तर आतून स्वीकार.
नातेसंबंधात हा फरक फार स्पष्ट दिसतो. “रागात बोलू नये,” “समोरच्याचं ऐकून घ्यावं,” हे सगळ्यांना कळतं. पण प्रत्यक्ष वादाच्या वेळी आपण ते पाळू शकतो का, हा प्रश्न असतो. ज्याला समजलेलं असतं तो स्वतःला थांबवतो, शब्द जपून वापरतो, समोरच्याच्या भावनांचा विचार करतो. ज्याला फक्त कळलेलं असतं तो रागाच्या भरात तेच वागणं पुन्हा करतो आणि नंतर पश्चात्ताप करतो.
शिक्षणातही हेच चित्र दिसतं. काही विद्यार्थी पाठांतरात हुशार असतात. त्यांना उत्तरं कळतात, सूत्रं आठवतात. पण ते ज्ञान प्रत्यक्ष जीवनात वापरायचं म्हटलं की ते अडखळतात. कारण समज तयार झालेली नसते. समज तयार होते तेव्हा प्रश्न विचारले जातात, चूक होते, अनुभव येतो, आणि मनात स्पष्टता निर्माण होते.
म्हणूनच आयुष्यात बदल घडवायचा असेल तर फक्त कळणं पुरेसं नसतं. समजणं आवश्यक असतं. समजणं वेळ घेतं, स्वतःकडे पाहण्याची तयारी लागते, अनुभवातून शिकण्याची तयारी लागते. अनेकदा आपण स्वतःला फसवतो की “मला सगळं माहिती आहे,” पण वागणूक बदलत नाही. तेव्हा लक्षात घ्यायला हवं की माहिती असूनही समज निर्माण झालेली नाही.
खरं तर प्रगल्भता म्हणजे किती गोष्टी कळतात यापेक्षा किती गोष्टी समजतात यावर ठरते. ज्याला समज आहे तो शांतपणे निर्णय घेतो, चुकांमधून शिकतो, नात्यांत संवेदनशील राहतो आणि स्वतःला हळूहळू घडवत राहतो. कळणं डोक्यात राहतं, समजणं आयुष्य घडवतं.
®मनस्वी सायकॉलॉजी अँड वेलनेस
7758942278
